Đầu tiên, mình xin chúc tất cả những ai đang đọc bài viết này một năm mới ngập tràn hạnh phúc, may mắn và thành công.
Khác với những bài đăng khác trong series “Trò chuyện cùng Ryan” vốn có nhiều chủ đề cũng như nội dung làm mọi người đau não thì đầu xuân năm mới chúng ta cùng chậm lại một chút và không động đến những thứ đó vội. Tôi cũng còn rất nhiều bản draft còn trong đây nhưng chưa thể publish lên cho cả nhà đọc được vì những bài này mình đều đang research dở.
Hôm nay, chúng mình cùng nói về bản thân dịp Tết này. Những điều tốt đẹp và cả những thứ khiến chúng ta mệt mỏi đến mức muốn buông bỏ. Dạo gần Threads gần đây, mình có thấy được rất nhiều các bài đăng kiểu “con cái vs bố mẹ.” Nhưng mà cái ý gần như năm nào cũng có mà đúng không? Mình không biết sao kể từ khi Threads thịnh hành và trở thành một kiểu “văn hoá Twitter” của riêng netizen Việt thì mình thấy qua dần từng năm thì những bài viết xoay quanh những việc kiểu dọn dẹp, nấu nướng, cúng bái cũng nhiều thêm, tốt có nhưng bức xúc cũng có.
Thật ra mình sẽ không đi theo lối mòn của việc là phân tích xem Gen Z như nào. Cái đơn giản là tại vì tôi - người viết bài này là Gen Z bằng xương bằng thịt nên đây sẽ không phải là “Gen Z vs Tết.” Mà mình sẽ đơn giản viết để chúng ta thấu hiểu hơn là tại sao lứa chúng mình lại có những phản ứng như vậy và tại sao chúng ta dần sợ Tết hơn.
Chủ nghĩa cá nhân
Điều này chính chúng mình phải công nhận: lứa mình là một trong những thế hệ rất trọng chủ nghĩa cá nhân. Nhưng “chủ nghĩa cá nhân” ở đây không phải là ích kỷ hay chỉ biết đến mình. Ở nghĩa trung tính nhất, đó là việc đặt cái tôi – nhu cầu, cảm xúc, ranh giới cá nhân – vào vị trí trung tâm của quyết định. Chúng mình lớn lên cùng mạng xã hội, cùng những thông điệp kiểu “be yourself”, “chữa lành”, “đặt bản thân lên trước”, nên việc ưu tiên trải nghiệm cá nhân trở thành điều gần như mặc định.
Tại sao lại như vậy? Bởi môi trường sống đã khác. Thế hệ trước lớn lên trong bối cảnh thiếu thốn hơn, nơi giá trị tập thể như gia đình, họ hàng, cộng đồng – là chỗ dựa sinh tồn. Còn chúng mình lớn lên trong thời kỳ nhiều lựa chọn hơn: nghề nghiệp đa dạng hơn, cơ hội dịch chuyển nhiều hơn, thông tin mở hơn. Khi lựa chọn tăng lên, trách nhiệm cá nhân cũng tăng theo. Và khi phải tự quyết nhiều hơn, người ta buộc phải quay vào trong để hỏi: “Mình thực sự muốn gì?”
Vấn đề nảy sinh vào dịp Tết không phải vì Tết sai hay vì Gen Z “quá nhạy cảm”, mà vì hai hệ giá trị va vào nhau. Tết truyền thống đặt trọng tâm vào bổn phận: dọn dẹp, cúng bái, thăm hỏi, sum vầy. Những hành vi thể hiện mình thuộc về một tập thể. Trong khi đó, chủ nghĩa cá nhân khiến chúng mình quan tâm nhiều hơn đến trải nghiệm chủ quan: mình có thoải mái không, mình có được nghỉ ngơi không, mình có bị xâm phạm ranh giới không. Khi một bên nói “con phải”, bên kia lại nghe thành “mình không được quyền chọn”.
Công bằng mà nói, chủ nghĩa cá nhân mang lại những giá trị tích cực. Nó giúp chúng mình ý thức về sức khỏe tinh thần, về quyền từ chối, về việc không đánh đổi hạnh phúc cá nhân chỉ để làm vừa lòng người khác. Nhưng nếu đẩy đến cực đoan, nó cũng có thể khiến mọi nghĩa vụ chung bị nhìn như gánh nặng, mọi truyền thống bị quy về phiền phức, và mọi khác biệt thế hệ trở thành độc hại.
Có lẽ điều đáng suy nghĩ không phải là bỏ chủ nghĩa cá nhân hay phủ nhận giá trị tập thể, mà là học cách cân bằng. Cá nhân không tồn tại trong chân không. Chúng mình là những “cái tôi” đang sống trong một “chúng ta”. Và Tết, suy cho cùng, chỉ là một chiếc gương phóng đại mâu thuẫn đó lên rõ hơn mà thôi.
Những khuôn mẫu vô hình
Cái này chắc mọi người cũng đã rất là quen rồi, đây là một thứ không ai nhìn thấy nhưng năm nào cũng hiện diện trong mâm cơm Tết: những khuôn mẫu. Không cần ai tuyên bố thành lời, chúng vẫn lơ lửng trong không khí. Bao nhiêu tuổi thì phải có người yêu. Lương bao nhiêu là “ổn định”. Con gái thì nên thế này, con trai thì nên thế kia. Thành công được đo bằng chức danh, tiền bạc, nhà cửa.
Những khuôn mẫu này không tự nhiên sinh ra. Chúng là tư duy của một thời kỳ mà đời sống ít lựa chọn hơn, nên con đường “chuẩn” trở thành cách an toàn nhất để tồn tại. Học xong – đi làm – lập gia đình – sinh con. Mô hình ấy từng hiệu quả, nên nó được lặp lại và bảo vệ như một chân lý. Vấn đề là xã hội đã thay đổi nhanh hơn tốc độ cập nhật của những kỳ vọng đó.
Thế hệ chúng mình lớn lên trong một thế giới nhiều ngã rẽ. Có người làm freelancer, có người làm remote cho công ty nước ngoài, có người chọn không kết hôn sớm, thậm chí không kết hôn. Thành công giờ đây đa dạng như một bảng màu chứ không còn chỉ là hai ba gam cơ bản. Nhưng khi trở về nhà, nhiều người vẫn bị đặt lên bàn cân cũ. Sự lệch pha đó tạo ra áp lực, không hẳn vì người lớn cố tình gây sức ép, mà vì hai hệ quy chiếu đang khác nhau.
Tâm lý học gọi đây là “xung đột kỳ vọng” – khi hình ảnh người khác mong đợi về mình không trùng khớp với hình ảnh mình đang xây dựng. Nếu không đủ vững vàng, ta sẽ hoặc cố gồng để vừa khuôn, hoặc phản ứng ngược lại một cách cực đoan. Cả hai đều mệt.
Điều đáng nói là định kiến không chỉ đến từ thế hệ trước. Đôi khi chính chúng mình cũng tự tạo áp lực cho nhau. Mạng xã hội đầy những câu chuyện thành công ở tuổi 23, 25, 27. Nhìn người khác mua nhà, mở công ty, đi du lịch khắp nơi, ta vô thức đặt thêm một khuôn mẫu mới lên chính mình. Thế là từ một phía kỳ vọng, nay thành hai phía cùng siết.
Có lẽ điều cần làm không phải là phủ nhận hoàn toàn những tiêu chuẩn cũ, cũng không phải là tôn thờ tuyệt đối “sống cho mình”. Mà là nhận diện: đâu là giá trị mình thực sự tin, đâu chỉ là tiếng ồn. Khi phân biệt được hai điều đó, áp lực không biến mất, nhưng nó bớt quyền lực hơn. Và khi áp lực bớt quyền lực, ta có thêm khoảng thở để sống đúng với lựa chọn của mình dù lựa chọn đó có giống hay khác “khuôn” đi chăng nữa.
Lì xì nhưng không “thoải mái”
Tết vốn là thời điểm người ta nói chuyện may mắn, tài lộc, khởi đầu mới. Nhưng càng lớn, ta càng hiểu “tài” không chỉ nằm trong phong bao đỏ, mà nằm trong bảng lương tháng 1, trong hợp đồng lao động năm tới, trong câu hỏi “năm nay có ổn hơn năm ngoái không?”.
Đi chơi những ngày Tết, những câu hỏi tưởng như xã giao “lương bao nhiêu rồi?”, “bao giờ mua nhà?”, “có tích lũy được gì chưa?” lại chạm đúng vào điểm nhạy cảm nhất của phần lớn bọn mình. Bởi phía sau nụ cười là một thực tế không quá dễ chịu: công việc áp lực, thu nhập khởi điểm thấp, chi phí sống ở đô thị ngày càng cao. Tiền thuê nhà, tiền điện nước, ăn uống, đi lại… tăng đều. Lương thì không phải lúc nào cũng chạy kịp.
Kinh tế vĩ mô có thể được nói đến bằng những cụm từ như “tăng trưởng”, “phục hồi”, “chuyển dịch cơ cấu”. Nhưng ở cấp độ vi mô, tức là ở chính phòng trọ 20m² hay bàn làm việc chật chội thì câu chuyện lại khác. Doanh nghiệp cắt giảm nhân sự, tuyển dụng thận trọng hơn, yêu cầu cao hơn. Một vị trí có hàng trăm hồ sơ. Người trẻ buộc phải học thêm kỹ năng, làm thêm dự án, xây dựng hồ sơ đẹp hơn. Nỗ lực nhiều hơn để giữ một vị trí vốn đã không quá vững.
Tết vì thế trở thành thời điểm “tổng kết” không chính thức. Khi họ hàng gặp nhau, sự so sánh diễn ra rất tự nhiên. Con bác A mới mua nhà. Con chú B làm công ty nước ngoài. Những chuẩn mực thành công được nhắc lại như một thước đo chung. Nhưng trong bối cảnh kinh tế nhiều biến động, con đường tích lũy tài sản của thế hệ này dài và gập ghềnh hơn. Giá nhà tăng nhanh hơn tốc độ tăng lương. Sự ổn định, thứ từng được xem là mặc định giờ trở thành mục tiêu khó chạm.
Áp lực tài chính không chỉ nằm ở việc thiếu tiền, mà ở cảm giác không kiểm soát được tương lai. Khi kinh tế biến động, người trẻ không chỉ lo tháng này đủ chi tiêu, mà còn lo nếu mất việc thì sao, nếu ngành nghề thay đổi thì sao. Tâm lý học gọi đây là “bất định kéo dài,” trạng thái mà não bộ luôn trong chế độ cảnh giác. Mà cảnh giác liên tục thì rất mệt.
Thế nên, trong khi Tết được kể như mùa của hy vọng, với nhiều chúng ta, nó cũng là mùa đối diện với thực tế. Giữa tiếng chúc tụng và phong bao lì xì, họ đang âm thầm làm một phép tính khác: làm sao để năm mới không chỉ may mắn, mà còn bớt chông chênh. Và có lẽ, hiểu được áp lực kinh tế ấy, cũng mong “boomers” sẽ nhìn những phản ứng của chúng mình dịp Tết bằng nhiều sự cảm thông hơn, thay vì chỉ gói gọn trong hai chữ “thiếu cố gắng”.
“Giảm tải” Tết
Nếu để ý kỹ thì vài năm gần đây, cách bọn mình đón Tết đang khác đi thật. Không phải kiểu nổi loạn tuyên bố bỏ hết truyền thống. Mà là giảm dần. Bớt một mâm cỗ cầu kỳ. Bớt vài nhà phải ghé cho đủ “lịch trình”. Bớt những cuộc trò chuyện xã giao kéo dài hàng tiếng.
Tết không biến mất. Nó chỉ đang được làm gọn lại cho vừa với nhịp sống của bọn mình.
Cả năm đi làm đã đủ áp lực. Deadline, KPI, cạnh tranh, lo giữ việc, lo tăng lương. Có người còn làm thêm ngoài giờ để đủ tiền sống ở thành phố. Vậy nên khi Tết đến, thứ mình cần nhiều khi không phải là thêm một “chuỗi nhiệm vụ” khác. Không phải thêm một danh sách phải hoàn thành: dọn nhà, đi chợ, nấu nướng, tiếp khách, trả lời câu hỏi lặp đi lặp lại.
Chúng ta không ghét Tết mà chúng ta đang mệt.
Mệt vì phải gồng lên vui. Mệt vì phải chứng minh mình đang “ổn”. Mệt vì Tết đáng ra là lúc nghỉ, nhưng lại thành thời điểm bận rộn nhất năm. Và thế là, cách tự bảo vệ đơn giản nhất là tinh giản.
Có người chọn ở nhà nhiều hơn thay vì chạy show họ hàng. Có người đề xuất đặt sẵn đồ ăn thay vì nấu 10 món. Có người thẳng thắn nói mình không muốn bị hỏi chuyện lương bổng, cưới xin. Có người đi du lịch vì muốn thay đổi không khí. Nhìn từ ngoài, có thể ai đó bảo là “nhạt”, là “mất chất Tết”. Nhưng nhìn từ trong, đó chỉ là cách mình điều chỉnh để Tết không trở thành gánh nặng.
Thế hệ trước có thể xem nghi lễ là phần bắt buộc của sự gắn kết. Chúng ta thì bắt đầu đặt câu hỏi: nếu giữ nghi lễ mà ai cũng mệt, thì còn ý nghĩa không? Nếu sum họp nhưng trong lòng đầy áp lực, thì có thật sự là đoàn viên không?
Tinh giản không có nghĩa là phủ nhận cội nguồn. Chúng mình vẫn muốn về nhà, vẫn muốn ăn bữa cơm chung, vẫn muốn chúc Tết bố mẹ. Chỉ là mình muốn phần “về” đó nhẹ hơn, thật hơn. Ít hình thức hơn, nhiều kết nối thật hơn.
Có thể Tết đang thay đổi theo đúng cách mà xã hội thay đổi. Khi nhịp sống nhanh hơn, khi áp lực kinh tế lớn hơn, khi sức khỏe tinh thần được quan tâm hơn, thì cách ăn Tết cũng phải co giãn theo. Truyền thống không phải thứ bất động; nó luôn được tái định nghĩa qua từng thế hệ.
Và biết đâu, việc chúng ta dám nói “mệt” cũng là một bước trung thực. Để từ đó, Tết không còn là cuộc thi ai làm nhiều hơn, ai đủ đầy hơn, mà là vài ngày đủ bình yên để bắt đầu lại cho năm mới.
Tết, sau tất cả, vẫn là để quay về
Viết đến đây thì có lẽ chúng mình cũng thấy rõ một điều: câu chuyện không phải là “Gen Z ghét Tết” hay “Tết đang mất dần giá trị”. Thứ đang thay đổi là cách mỗi thế hệ hiểu về hạnh phúc, về trách nhiệm, về bản thân mình trong gia đình và trong xã hội.
Chúng mình lớn lên trong một thời kỳ nhiều lựa chọn hơn nhưng cũng nhiều bất định hơn. Áp lực kinh tế không nhỏ. Thị trường lao động cạnh tranh. Mạng xã hội khuếch đại cả thành công lẫn thất bại. Sức khỏe tinh thần không còn là chuyện xa xỉ mà là vấn đề sống còn. Trong bối cảnh đó, việc đề cao cá nhân, đặt ranh giới, tinh giản nghi lễ… không phải sự nổi loạn vô cớ. Nó là cách một thế hệ tự điều chỉnh để không kiệt sức.
Nhưng đồng thời, nếu chỉ nhìn Tết qua lăng kính mệt mỏi và áp lực, tụi mình cũng sẽ bỏ lỡ một điều quan trọng: Tết là một trong số ít những khoảnh khắc cả nhà thực sự ngồi lại với nhau. Không deadline. Không họp hành. Không tin nhắn công việc dồn dập. Dù còn nhiều khác biệt quan điểm, đó vẫn là cơ hội hiếm hoi để hiểu nhau hơn một chút.
Có thể thế hệ trước không hoàn toàn hiểu được áp lực bọn mình đang gánh. Và mình cũng không hoàn toàn cảm được những gì thế hệ trước đã trải qua để có được sự ổn định ngày hôm nay. Nhưng nếu mỗi bên bớt phán xét một chút, bớt áp đặt một chút, Tết sẽ nhẹ hơn cho tất cả.
Tết không cần phải hoàn hảo. Không cần mâm cao cỗ đầy, không cần hình ảnh gia đình lý tưởng trên mạng xã hội. Có khi, nó chỉ cần đủ thật. Đủ để bọn mình thừa nhận rằng mình đang mệt, đang cố gắng, đang trưởng thành theo cách riêng. Và đủ để biết rằng dù ngoài kia kinh tế có chông chênh, thị trường có cạnh tranh, thế hệ có khác biệt, thì vẫn còn một nơi để quay về.
Nếu có một điều đáng giữ lại giữa tất cả những thay đổi, có lẽ đó là cảm giác được bắt đầu lại. Một năm mới không phải để trở thành phiên bản hoàn hảo hơn trong mắt người khác, mà là phiên bản vững vàng hơn trong chính mình. Và như vậy, có lẽ cũng đã là một cái Tết đủ đầy rồi.