Gần đây, một số trang tin đã lựa chọn cắt giảm nhân sự để ưu tiên sản xuất nội dung hoàn toàn dựa trên AI. Không khó để bắt gặp những bài báo được viết bằng ChatGPT, cùng hàng loạt hình ảnh minh họa hay infographics do máy móc tạo ra. Thoạt nhìn, đây là một giải pháp lý tưởng để tăng tốc độ xuất bản—AI chỉ mất vài giây để hoàn thiện một biểu đồ hay hình minh họa. Nhưng khi xu hướng này bị lạm dụng tràn lan, hậu quả trở nên rõ ràng và đau lòng hơn bao giờ hết: các bài viết ngày càng thiếu tính mới mẻ, mất dần cá tính và sự hấp dẫn vốn có. Quan trọng nhất, nội dung được tạo ra bằng AI thiếu vắng cảm xúc chân thực, điều làm nên linh hồn của báo chí.
Điều nghiêm trọng hơn, đó là sự đánh đổi thầm lặng của cả một thế hệ những người làm nghề chân chính. Công việc của biên tập viên, phóng viên không chỉ là viết và đưa tin. Đó là sứ mệnh đi đến tận cùng của sự thật, là khả năng đặt câu hỏi đúng chỗ, là trực giác để nhận ra điều gì quan trọng với công chúng, và là bản lĩnh để kể lại những câu chuyện khó kể nhất. Họ không đơn thuần là người chuyển tải thông tin, họ là người gìn giữ đạo đức nghề nghiệp, là cầu nối giữa xã hội và sự thật. Khi những con người ấy bị thay thế bởi công nghệ vô cảm, chúng ta không chỉ mất đi công ăn việc làm, mà còn đánh mất dần niềm tin vào giá trị cốt lõi của nghề báo.
Điều hấp dẫn trong báo chí không chỉ nằm ở thông tin mà còn ở sự tò mò, niềm vui khám phá, và những xúc cảm sâu sắc mà người đọc trải nghiệm. Hình ảnh và nội dung do AI tạo ra, dù sắc nét và hiệu quả đến đâu, vẫn thiếu điều cốt lõi: tính con người. Không có cái chớp máy của photographer giữa thời điểm sống còn. Không có góc nhìn bất ngờ từ một nhà thiết kế hiểu rõ văn hóa độc giả. Không có “cái tôi” của người kể chuyện, vốn là linh hồn của báo chí.
Từng thực tập và làm việc tại VnExpress, mình may mắn được các anh chị đi trước tận tình chỉ bảo, dìu dắt từng bước. Đó không chỉ là quá trình học nghề, mà còn là quá trình thấm nhuần lý tưởng sống và sứ mệnh cộng đồng mà nghề báo theo đuổi. Mỗi buổi sáng bước qua sảnh văn phòng, ánh mắt mình luôn dừng lại vài giây trước dòng chữ treo ở khu vực ban biên tập: “Phụng sự con người.”
Không phải một khẩu hiệu suông, câu nói ấy như một lời thề thầm lặng luôn nhắc nhở mình rằng báo chí không chỉ là công việc viết lách hay đưa tin cho kịp deadline. Đó là trách nhiệm sâu sắc với xã hội, là cam kết không ngừng nghỉ để đem lại những thông tin đúng đắn, có chiều sâu, và trên hết, được viết ra từ một cái tâm trong sáng.
Chính từ những buổi trò chuyện với mentor, từ ánh mắt trăn trở của người phóng viên đi tác nghiệp về văn phòng, từ từng lần biên tập lại bài viết để đảm bảo tính chính xác cho từng con số, từng dấu chấm… thì mình hiểu rằng: báo chí là nghề của sự lắng nghe, của sự thấu cảm, và của lòng tin. Và niềm tin ấy chỉ có thể được xây dựng bằng con người chứ không phải bằng dòng lệnh hay thuật toán.
Vì thế, đạo đức báo chí khi sử dụng AI trở thành một yêu cầu cấp thiết. Nó đòi hỏi sự minh bạch, trách nhiệm và trung thực trong từng bước sản xuất nội dung. Nhà báo cần công khai khi nào AI được sử dụng và ở mức độ nào, đặc biệt trong việc tạo ra văn bản, hình ảnh, hay phân tích dữ liệu. Việc để AI tự động sản xuất nội dung mà không kiểm duyệt, không xác minh, và không gắn trách nhiệm cá nhân là hành vi đi ngược với đạo đức nghề báo: trung thực với sự thật, và tôn trọng độc giả.
AI có thể hỗ trợ quy trình làm báo, nhưng không được thay thế vai trò của con người trong kiểm chứng thông tin, đưa ra góc nhìn, và giữ gìn tính nhân văn trong nội dung. Đạo đức báo chí trong thời đại AI không chỉ là vấn đề kỹ thuật hay chính sách, mà là cách chúng ta gìn giữ bản sắc nghề nghiệp trước làn sóng tự động hóa. Giữ được điều đó tức là giữ lại được niềm tin độc giả, giữ lại linh hồn của nghề.
Người đọc không tìm đến báo chí chỉ để nhận thông tin thuần túy, họ tìm kiếm sự giải trí, thư giãn, khám phá và thậm chí chiêm nghiệm từ cách mà nội dung được trình bày. Khi các hình ảnh AI trở nên phổ biến, các ấn phẩm báo chí cũng đồng thời mất đi sức hấp dẫn vốn có. Độc giả có thể nhanh chóng nhận ra sự lặp lại và nhàm chán trong các tác phẩm này, khiến giá trị giải trí, yếu tố thu hút độc giả quay trở lại bị suy giảm đáng kể.
Mình vẫn nhớ rõ cảm giác hụt hẫng và tức giận khi đọc một bài viết về dự án đường sắt mới ở miền Bắc. Dự án còn chưa được xây, nên việc sử dụng hình ảnh mô phỏng là điều dễ hiểu. Nhưng điều khiến mình khó chịu là họ có ảnh hiện trường nhưng thay vì cho độc giả thấy khung cảnh thực tế, họ lại chọn dùng AI để dựng lại viễn cảnh công trình tương lai trên nền đó.
Toàn bộ ảnh và video đều là sản phẩm dựng từ AI, những khung hình giả lập, không rõ chi tiết, không đủ thuyết phục, và đôi khi còn méo mó cả tỷ lệ, chất liệu. Chúng không mang lại giá trị thông tin trực quan thực sự, mà chỉ tạo cảm giác bề mặt, nửa vời. Mình thấy tức, không phải vì thiếu chân thực, mà vì sự dễ dãi khi người làm nội dung lại chọn cách nhanh nhất, tiện nhất, chứ không phải cách tốt nhất cho độc giả.
Chính vì những trăn trở ấy, mình đã đi đến quyết định rời bỏ công việc trong ngành báo chí, một quyết định không dễ dàng, nhưng cần thiết. Tin tức và công nghệ ngày nay thay đổi quá nhanh, đôi khi làm lu mờ điều cốt lõi khiến mình yêu nghề ngay từ đầu: sự sáng tạo, tính nhân văn, và vai trò không thể thay thế của con người trong việc kể chuyện.
Mình không phủ nhận vai trò tích cực của công nghệ, đặc biệt trong việc xử lý dữ liệu lớn, xác minh thông tin, hay cung cấp thông tin nền nhanh chóng. Nhưng khi công nghệ bắt đầu can thiệp quá sâu vào những sản phẩm sáng tạo như đồ họa minh họa, ảnh chụp, infographics thì ranh giới trở nên mong manh. Mình tin rằng, ở những mảnh ghép sáng tạo ấy, AI chỉ nên là công cụ hỗ trợ, không phải là người thay thế.
Bởi lẽ, lựa chọn nghệ thuật là cách mỗi tờ báo thể hiện bản sắc riêng của mình. Những ấn phẩm danh tiếng thế giới vẫn tồn tại bền vững và có lượng độc giả trung thành chính nhờ vào việc duy trì giá trị sáng tạo và dấu ấn con người trong từng chi tiết nhỏ nhất. Độc giả luôn nhớ đến, luôn chờ đợi những tác phẩm độc đáo, những ý tưởng bất ngờ, đôi khi đầy ngẫu hứng từ đội ngũ sáng tạo, từ chính bàn tay của các nhà báo, điều mà AI không thể bắt chước hay tạo dựng được.
Tương lai của báo chí không nhất thiết phải từ chối hoàn toàn AI, nhưng cần thiết lập ranh giới rõ ràng cho việc ứng dụng công nghệ. Các tòa soạn nên nhìn nhận AI đúng vai trò: một công cụ hỗ trợ, hữu ích trong việc chọn lọc dữ liệu, hình thành ý tưởng ban đầu, hay xử lý nhanh những sai sót nhỏ. Nhưng sáng tạo vẫn nên là sân chơi chính của các họa sĩ, nhà thiết kế và phóng viên.
Độc giả tìm đến báo chí để trải nghiệm những giá trị sâu sắc từ sự sáng tạo, tính nhân văn và dấu ấn cá nhân trong từng bài viết. Khi nội dung bị biến thành các sản phẩm máy móc vô cảm, người đọc sẽ nhanh chóng rời bỏ để tìm kiếm những câu chuyện gần gũi, giàu cảm xúc hơn.
Chỉ khi cân bằng được sự hợp tác này, báo chí mới có thể duy trì được sức hút, tính giải trí, và sự kết nối sâu sắc với độc giả. Vì xét cho cùng, báo chí là câu chuyện về con người, và phải do chính con người kể ra thì mới chạm đến trái tim người đọc.